Chổi Than Motor Xe Nâng Điện: Dấu Hiệu Mòn, Đánh Lửa, Khi Nào Phải Thay

Chổi than là bộ phận hao mòn theo giờ chạy, không phải hỏng vặt bất thường. Để mòn quá ngưỡng mới lo, motor có thể cháy rỗ cổ góp, tiền sửa lúc đó gấp nhiều lần tiền thay chổi than. Bài này giúp bạn nhận ra đúng thời điểm cần thay, và biết xe mình có chổi than hay không trước đã.

Chổi than là gì, vì sao nó mòn dần theo thời gian

Trong motor điện một chiều (DC) dùng trên xe nâng, dòng điện phải đi vào rotor đang quay liên tục. Không thể nối dây cứng vào một khối đang quay, nên người ta dùng chổi than: hai hoặc nhiều miếng than graphite được lò xo ép, tì sát vào cổ góp, vành đồng chia nhiều lá mỏng gắn trên trục rotor. Chổi than vừa dẫn điện vào rotor, vừa đổi chiều dòng điện đúng theo vị trí quay để motor chạy đều, đây là bộ chỉnh lưu cơ khí (nói kỹ hơn trong bài nguyên lý hoạt động và cấu tạo motor điện).

Chổi than luôn ma sát cơ học với cổ góp đang quay hàng nghìn vòng mỗi phút, bào mòn dần theo từng giờ máy chạy, không tránh được kể cả xe bảo dưỡng tốt nhất. Nó thuộc nhóm phụ tùng hao mòn định kỳ, giống bố thắng hay dây curoa, chứ không phải linh kiện lỗi khi hỏng.

Xe nâng điện của bạn có chổi than không, phân biệt motor một chiều và motor xoay chiều

Không phải xe nâng điện nào cũng có chổi than. Trước khi lo lắng, bạn cần biết xe mình đang dùng loại motor nào.

Motor một chiều (DC) có chổi than: công nghệ truyền thống, vẫn phổ biến trên nhiều dòng xe đời cũ và không ít dòng đời mới phân khúc phổ thông. Ngay cả xe đã dùng motor kéo đời mới, motor bơm thủy lực (bộ phận tạo lực nâng, xem thêm bài các bộ phận của xe nâng điện) trên không ít model vẫn là motor DC có chổi than. Xe “đời mới” vì vậy chưa chắc đã hết chổi than hoàn toàn.

Motor xoay chiều (AC) không chổi than: dòng xe đời mới hơn, nhất là các model sản xuất từ khoảng những năm 2000 trở về sau, chuyển dần sang motor AC không đồng bộ, đổi chiều dòng điện bằng biến tần điện tử thay vì tiếp xúc cơ khí. Không cổ góp, không chổi than, phần này gần như miễn bảo dưỡng.

Cách nhận biết nhanh nhất: mở nắp thông gió motor, hoặc nhờ thợ mở giúp, xem có cụm chổi than với lò xo, dây dẫn than gắn quanh thân motor hay không. Có thì là motor DC, cần theo dõi theo giờ chạy. Không thấy, motor đã là AC, phần này bạn yên tâm.

Đọc dấu hiệu chổi than mòn bằng chính giác quan của bạn

Với motor DC, chổi than mòn không phải lúc nào cũng báo lỗi rõ trên bảng điều khiển. Người vận hành lâu năm thường nhận ra trước khi máy báo, chỉ bằng mùi, tiếng và cảm giác lái hằng ngày.

Mùi khét ở khoang motor

Mùi khét nhẹ, hơi giống mùi nhựa cháy hoặc mùi điện cháy, thoảng ra từ motor kéo hoặc motor bơm là dấu hiệu đầu tiên nhiều người nhận ra. Mùi này đến từ than ma sát sinh nhiệt, hoặc từ tia lửa nhỏ li ti tại điểm tiếp xúc. Thoáng qua lúc mới khởi động có thể chưa đáng ngại, nhưng khét kéo dài, càng chạy càng nặng mùi thì nên dừng xe kiểm tra sớm.

Tiếng rít hoặc tiếng lạo xạo trong khoang motor

Chổi than mòn không đều, hoặc lò xo ép không còn đủ lực, thường tạo tiếng rít nhỏ, đôi khi lẫn tiếng lạo xạo như hạt cát cọ xát, rõ nhất khi xe tăng tốc hoặc chạy tải nặng. Tiếng này tập trung đúng vị trí thân motor, khác tiếng ở bánh xe hay xích nâng, khá dễ khoanh vùng nếu bạn để ý.

Tia lửa lóe ở khe thông gió của motor

Motor DC hoạt động bình thường luôn có tia lửa rất nhỏ, gần như không thấy bằng mắt thường khi chạy đúng tải. Tia lửa lớn dần, thấy rõ qua khe thông gió, nhất là lúc xe tăng tốc đột ngột hoặc nâng tải nặng, là dấu hiệu chổi than đã mòn nhiều, tiếp xúc không còn đều với cổ góp.

Xe yếu dần khi chạy lâu, đặc biệt lúc motor đã nóng

Chổi than mòn khiến diện tích tiếp xúc với cổ góp giảm, điện trở tiếp xúc tăng. Xe vẫn chạy được lúc mới khởi động, nhưng càng chạy lâu motor càng nóng, chổi than càng tiếp xúc kém, lực kéo hoặc lực nâng yếu đi rõ rệt. Dấu hiệu này kèm thân motor nóng bất thường, tham khảo thêm bài xe nâng điện bị nóng để phân biệt với các nguyên nhân nóng máy khác.

Mòn tới đâu thì phải thay, chu kỳ kiểm tra theo giờ chạy

Chúng tôi đã tra tài liệu kỹ thuật về chổi than động cơ điện một chiều bằng nhiều nguồn (Anh, Trung, Nhật) để đưa ra con số đáng tin, thay vì áng chừng. Điểm chung: ngưỡng phải thay không tính theo thời gian sử dụng, mà theo chiều dài than còn lại. Ngưỡng nhắc tới nhiều nhất: nên thay khi than mòn còn khoảng một phần ba chiều dài ban đầu, hoặc còn dưới khoảng 6mm, tùy điều kiện nào tới trước. Nhiều loại than có sẵn vạch mòn giới hạn khắc hoặc sơn trên thân, thay ngay khi mòn chạm vạch, không cần đo.

Đây là khuyến cáo chung từ tài liệu về motor điện một chiều nói chung, không phải số liệu riêng của một hãng xe nâng cụ thể. Mỗi hãng, mỗi đời máy quy định chiều dài than gốc khác nhau, kéo theo ngưỡng thay khác nhau đôi chút. Muốn chính xác cho đúng model xe bạn dùng, nên tra tài liệu của chính đời máy, hoặc nhờ thợ có kinh nghiệm đo so sánh với than mới cùng loại.

Vì sao thay chổi than mới rồi xe vẫn hỏng lại nhanh

Khách thay chổi than xong, chạy một thời gian ngắn thì than lại mòn nhanh hoặc đánh lửa như cũ, là tình huống chúng tôi gặp không ít. Phần lớn không do than mới kém chất lượng, mà do một trong bốn nguyên nhân dưới đây chưa xử lý cùng lúc.

Cổ góp đã bị rỗ hoặc cháy sém bề mặt. Than cũ mòn quá lâu mới thay, tia lửa liên tục để lại vết rỗ hoặc lớp cháy trên bề mặt đồng cổ góp. Than mới lắp vào bề mặt không còn phẳng sẽ tiếp xúc chập chờn, mòn nhanh, đánh lửa trở lại dù than còn mới nguyên.

Lò xo ép than đã yếu nhưng không được thay cùng lúc. Lò xo giữ lực ép ổn định giữa than và cổ góp. Chỉ thay than mà giữ nguyên lò xo cũ đã giảm đàn hồi, than rung nhẹ khi motor quay nhanh, tiếp xúc chập chờn, sinh tia lửa và mòn nhanh hơn bình thường.

Bụi than tích tụ trong khoang motor chưa được vệ sinh. Than mòn sinh ra bụi dẫn điện, bám vào khe giữa các lá đồng cổ góp hoặc lên cuộn dây rotor. Không vệ sinh sạch khi thay than, bụi cũ tạo đường dẫn điện rò rỉ giữa các lá cổ góp, gây đánh lửa hoặc chạm chập, than mới cũng nhanh hỏng theo.

Chọn sai loại than so với motor. Chổi than khác nhau không chỉ kích thước, mà cả thành phần graphite, độ cứng, phù hợp dòng điện và tốc độ quay từng loại motor. Lắp than sai mác vì tưởng “vừa kích thước là được” khiến tiếp xúc kém, mòn lệch, có khi hỏng nhanh hơn cả than cũ.

Những điều tuyệt đối không làm khi xử lý chổi than

Không mài cổ góp bằng giấy nhám thô. Cổ góp rỗ nhẹ cần làm láng lại bằng dụng cụ và độ nhám phù hợp cho bề mặt đồng, không phải giấy nhám thô dùng cho gỗ hay kim loại thông thường. Giấy nhám thô để lại hạt mài găm vào bề mặt đồng và cả rãnh mica cách điện giữa các lá cổ góp, khiến than mới mòn nhanh hơn, thậm chí chạm chập.

Không thay lệch loại than giữa hai chổi cùng một motor. Một motor luôn cần các chổi than cùng loại, cùng độ mòn tương đối. Thay một chổi mới, giữ lại một chổi cũ mòn nhiều, hoặc trộn hai mác than khác nhau, làm lực ép và tiếp xúc hai bên lệch nhau, motor quay không đều, than mới cũng chóng mòn theo than cũ.

Không để mòn tới mức lò xo chạm vào cổ góp. Đây là ranh giới nguy hiểm nhất. Khi than mòn hết, phần kim loại của lò xo hoặc đầu dây dẫn tiếp xúc trực tiếp với cổ góp thay vì than, ma sát kim loại với kim loại có thể cào xước, thậm chí cháy rỗ nặng bề mặt cổ góp chỉ trong thời gian ngắn. Chi phí sửa lúc đó không còn là vài chổi than, mà có thể phải láng lại hoặc thay cả cụm cổ góp, tháo hẳn motor ra khỏi xe. Xe đã yếu hẳn, không chạy nổi, nên dừng kiểm tra ngay, tham khảo thêm bài xe nâng điện không chạy được để loại trừ nguyên nhân khác trước khi kết luận do chổi than.

Việt Cường kiểm tra và thay chổi than motor xe nâng điện thế nào

Chúng tôi tháo nắp thông gió motor, đo chiều dài từng chổi than bằng thước cặp, so với thông số than gốc theo model xe thay vì áng chừng bằng mắt. Cổ góp được kiểm tra kỹ, phát hiện rỗ hoặc cháy sém thì làm láng lại đúng cách trước khi lắp than mới. Lò xo và dây dẫn than cũng được kiểm tra cùng lúc, thay kèm nếu đã yếu, thay vì chỉ đổi mỗi viên than. Khoang motor được vệ sinh sạch bụi than trước khi đóng lại, đúng những điểm vừa nêu ở trên.

Motor bơm thủy lực hoặc motor kéo có dấu hiệu chổi than mòn kèm tụt bình nhanh hơn bình thường, do tiếp xúc kém phải kéo dòng cao hơn để bù công suất (xem thêm bài xe nâng điện tụt bình nhanh), chúng tôi kiểm tra đồng thời, tránh sửa chỗ này mà bỏ sót chỗ kia. Xem thêm các hạng mục xưởng đang nhận sửa tại trang dịch vụ sửa xe nâng.

Xưởng đặt tại 856 Đỗ Mười (QL1A), phường Linh Xuân, TP.HCM. Bạn có thể gọi hotline 0908 557 122 để mô tả tình trạng xe, chúng tôi tư vấn sơ bộ trước khi mang xe tới kiểm tra trực tiếp.

Câu hỏi thường gặp về chổi than motor xe nâng điện

Chổi than xe nâng điện giá bao nhiêu?

Chổi than có nhiều kích thước và loại than khác nhau tùy model motor, giá vì vậy không giống nhau giữa các dòng xe. Chúng tôi không nêu con số cố định ở đây vì dễ gây hiểu lầm, bạn cứ gọi hotline hoặc mang xe tới để được báo đúng loại và đúng giá cho xe của bạn.

Xe nâng điện đời mới có cần lo chổi than không?

Nếu cả motor kéo lẫn motor bơm đều là loại AC không chổi than thì phần này gần như không đáng lo. Nhưng không ít xe đời mới vẫn dùng motor bơm thủy lực kiểu DC có chổi than dù motor kéo đã là AC, nên vẫn nên hỏi rõ hoặc nhờ thợ kiểm tra thực tế trên xe bạn.

Có thể tự thay chổi than tại nhà không?

Về kỹ thuật thì được, nếu quen việc tháo lắp motor điện. Nhưng phần dễ sai nằm ở chỗ khó thấy bằng mắt: đúng loại than, lò xo còn đủ lực không, cổ góp có cần làm láng lại không. Sai một trong ba, than mới cũng nhanh hỏng lại.

Bao lâu nên kiểm tra chổi than một lần?

Nên gộp vào đợt bảo dưỡng định kỳ theo giờ chạy của xe, thay vì đợi xe có dấu hiệu bất thường mới xem. Xe chạy nhiều ca liên tục nên kiểm tra thường xuyên hơn xe chạy ít.