Xích Nâng Xe Nâng: Dấu Hiệu Giãn, Mòn Và Khi Nào Bắt Buộc Phải Thay

Xích nâng là chi tiết giữ toàn bộ tải trên cao, nhưng lại nằm khuất trên khung nên hiếm khi được nhìn tới cho đến lúc có chuyện. Điều đáng nói là xích gần như luôn báo trước bằng những dấu hiệu nhìn thấy được, chỉ cần biết nhìn vào đâu. Bài này chỉ cách kiểm tra độ giãn, đọc các dấu hiệu phải thay ngay, và những sai lầm khi thay xích khiến bộ mới nhanh hỏng.

Xích nâng không giống xích xe máy

Nhiều người quen hình dung xích là loại có con lăn như xích xe máy, xích công nghiệp truyền động. Xích nâng trên xe nâng là loại khác hẳn, gọi là xích lá, gồm nhiều lá thép xếp lớp nối với nhau bằng chốt. Nó không chạy vòng quanh nhông răng mà chỉ trượt qua một puly ở đỉnh khung, chịu kéo thuần tuý.

Chính vì làm việc theo kiểu chịu kéo mà xích nâng hỏng theo cách riêng. Nó không đứt phựt một cái mà giãn dần ra, các lỗ chốt bị kéo méo thành hình bầu dục, chốt mòn nhỏ lại. Mỗi mắt xích chỉ giãn vài phần trăm milimét, nhưng cả sợi xích có hàng trăm mắt nên tổng độ giãn tích lại thành con số đo được.

Xích nâng thường được chế tạo theo các chuẩn quốc tế như ISO 4347 hoặc ASME B29.8M, với ký hiệu quen thuộc dạng BL423, BL534, BL634. Nhóm số này cho biết kết cấu và sức chịu của xích, nên khi thay phải dùng đúng loại, không thể lấy xích khoẻ hơn thay vào cho chắc ăn được vì kích thước lắp ghép sẽ không khớp.

Ngưỡng giãn bao nhiêu thì phải thay

Ngưỡng được ngành sử dụng phổ biến hiện nay là 3 phần trăm. Xích giãn quá mức đó thì phải thay, không sửa, không dùng tiếp. Trước đây nhiều tài liệu lấy mốc 2 phần trăm, sau này hiệp hội xe nâng của Anh cập nhật lên 3 phần trăm trong bản tin kỹ thuật của họ, nên bạn có thể gặp cả hai con số trong các tài liệu khác nhau.

Vì sao lại là 3 phần trăm mà không phải nhiều hơn? Vì độ giãn đó tương ứng với việc sức bền của xích đã giảm khoảng 15 phần trăm so với lúc mới. Xích vẫn kéo được tải hằng ngày, nhưng phần dự phòng an toàn dành cho những tình huống bất thường đã bị ăn mòn đáng kể.

Về tần suất kiểm tra, quy định an toàn lao động của Mỹ đặt mốc mỗi 250 giờ vận hành. Đây là chuẩn nước ngoài chứ không phải quy định bắt buộc tại Việt Nam, nhưng lấy làm mốc tham khảo thì hợp lý, tương đương khoảng một tháng rưỡi với xe chạy đều mỗi ngày. Kho làm việc trong môi trường bụi bẩn, ẩm ướt hay hoá chất thì nên rút ngắn khoảng cách này lại.

Cách đo độ giãn tại kho

Việc đo không cần thiết bị đắt tiền, chỉ cần một thước dây chính xác và chút kiên nhẫn. Nguyên tắc là so chiều dài thực tế của một đoạn xích với chiều dài lý thuyết của đúng số mắt đó khi còn mới.

Cách làm: nâng càng lên để đoạn xích cần đo căng ra và lộ rõ, chọn một đoạn thẳng nằm giữa sợi xích, đếm lấy một số mắt chẵn cho dễ tính, thường là 20 hoặc 25 mắt. Đo từ tâm chốt đầu tiên tới tâm chốt cuối cùng của đoạn đó. Lấy kết quả đo chia cho chiều dài lý thuyết rồi trừ đi một, nhân trăm là ra phần trăm giãn.

Có hai điểm hay bị làm sai. Thứ nhất là đo đoạn xích nằm gần đầu nối, nơi ít khi trượt qua puly nên gần như không mòn, cho kết quả đẹp giả tạo. Phải đo đúng đoạn làm việc nhiều nhất, tức đoạn thường xuyên uốn qua puly khi nâng hạ. Thứ hai là đo lúc xích chùng, số đo sẽ không chính xác vì các khe hở chưa được kéo căng hết.

Nếu thấy việc tính toán phiền phức, có một cách nhanh hơn tuy kém chính xác: so hai sợi xích của cùng một xe với nhau. Hai sợi cùng lắp một lúc, cùng làm việc như nhau, mà nay dài ngắn khác nhau rõ rệt thì chắc chắn có vấn đề cần kiểm tra kỹ.

Những dấu hiệu phải thay ngay, không cần đo

Có một số dấu hiệu mà khi nhìn thấy thì không cần đo đạc gì nữa, phải dừng xe và thay xích:

• Chốt bị xoay: đầu chốt lẽ ra nằm thẳng hàng đều tăm tắp, nếu thấy một chốt xoay lệch so với các chốt bên cạnh thì đó là dấu hiệu nghiêm trọng nhất trong tất cả. Chốt xoay nghĩa là mối ghép giữa chốt và lá thép đã bị phá, xích có thể rời ra bất cứ lúc nào.
• Nứt trên lá thép: quan sát kỹ quanh miệng lỗ chốt, nơi tập trung ứng suất cao nhất. Một vết nứt tóc ở đó cũng đủ để loại bỏ cả sợi xích.
• Lá thép cong, vênh hoặc thiếu: thường do va chạm hoặc do xích từng bị kẹt, chèn.
• Rỉ sét ăn sâu: lớp rỉ mỏng bên ngoài thì chỉ cần vệ sinh và bôi trơn, nhưng rỉ đã ăn thành vảy làm rỗ bề mặt thép thì sức chịu đã giảm không thể đánh giá được nữa.
• Mắt xích cứng, không gập được: cầm sợi xích uốn nhẹ theo chiều làm việc, đoạn nào không chịu gập là đoạn đó đã kẹt do rỉ hoặc do chốt biến dạng. Đoạn cứng sẽ không trượt êm qua puly và mòn rất nhanh.
• Hai sợi căng không đều: một sợi chùng hơn hẳn khiến toàn bộ tải dồn lên sợi còn lại.

Riêng dấu hiệu cuối, nhiều trường hợp chỉ cần chỉnh lại bu lông căng xích ở đầu neo là cân được, không phải thay. Nhưng nếu chỉnh hết hành trình mà vẫn không cân thì một sợi đã giãn quá nhiều so với sợi kia.

Bôi trơn đúng cách, chỗ hay làm sai nhất

Xích nâng cần bôi trơn, nhưng bôi sai còn hại hơn không bôi. Sai lầm phổ biến nhất là dùng mỡ bò đặc quét lên bề mặt xích. Mỡ đặc không thấm được vào khe giữa chốt và lá thép, chỗ thật sự cần dầu, mà chỉ nằm ngoài bám bụi. Lớp mỡ trộn bụi đó biến thành hỗn hợp mài mòn, làm chốt mòn nhanh hơn hẳn.

Thứ cần dùng là dầu bôi trơn loãng có khả năng thấm, xịt hoặc nhỏ vào cạnh xích để dầu chạy theo khe vào tận chốt. Nên làm khi xích còn ấm sau ca làm việc vì dầu thấm tốt hơn, và làm sau khi đã vệ sinh bụi bẩn bám bên ngoài.

Với kho có môi trường đặc biệt thì cân nhắc thêm. Kho thực phẩm cần loại dầu được phép dùng trong ngành thực phẩm. Kho nhiều bụi gỗ hay bụi xi măng nên vệ sinh trước khi bôi, nếu không sẽ nhốt bụi vào trong. Xe làm việc ngoài trời hay nơi ẩm ướt cần bôi trơn dày hơn về tần suất vì dầu bị rửa trôi nhanh.

Thay xích: những nguyên tắc không được bỏ qua

Thay xích không phải việc phức tạp về thao tác, nhưng có mấy nguyên tắc mà bỏ qua là chuốc rủi ro thật sự.

Nguyên tắc thứ nhất, thay theo cặp. Hai sợi xích trên cùng một khung phải cùng tuổi và cùng độ giãn. Thay mỗi sợi hỏng thì sợi mới cứng và ngắn hơn sẽ gánh phần lớn tải, nhanh chóng đuổi kịp sợi cũ về độ mòn, còn tải phân bố thì lệch suốt thời gian đó.

Nguyên tắc thứ hai, không nối xích cũ với đoạn xích mới để dùng tiếp. Cách chữa cháy này vẫn thấy ở một số nơi, và nó sai cả về kỹ thuật lẫn an toàn: hai đoạn có độ giãn khác nhau làm việc chung sẽ dồn ứng suất vào chỗ nối.

Nguyên tắc thứ ba, thay xích thì kiểm tra luôn puly. Puly mòn thành rãnh sâu hoặc bạc đạn puly kẹt sẽ cào và bẻ xích mới rất nhanh. Nhiều trường hợp xích mới thay được vài tháng đã giãn bất thường, gốc rễ nằm ở puly chứ không phải chất lượng xích.

Nguyên tắc thứ tư, sau khi lắp phải căn chỉnh lại độ căng cho hai sợi cân nhau và kiểm tra hành trình nâng hạ hết cỡ để chắc chắn xích không bị chèn ở vị trí nào. Càng nâng hạ vài lần không tải trước khi cho làm việc thật.

Câu hỏi thường gặp về xích nâng

Xích nâng dùng được bao lâu thì phải thay?
Không có mốc thời gian cố định vì tuổi thọ phụ thuộc số lần nâng hạ, tải trọng thường xuyên, môi trường và chế độ bôi trơn. Một xe chạy nhẹ trong kho khô có thể dùng nhiều năm, trong khi xe làm việc liên tục ngoài trời với tải nặng thì nhanh hơn nhiều. Vì vậy phải căn cứ vào kết quả kiểm tra định kỳ chứ không theo lịch.

Xích kêu ken két khi nâng có phải sắp hỏng không?
Thường là dấu hiệu thiếu bôi trơn hoặc xích đang cọ vào đâu đó, chưa hẳn là hỏng. Nhưng đừng chỉ bôi dầu cho hết kêu rồi thôi, nên nhân dịp đó kiểm tra luôn độ giãn và tình trạng puly. Tiếng kêu bất thường trên xe nâng nói chung xem thêm bài xe nâng kêu bất thường, rung lắc khi chạy.

Xích giãn có làm càng nâng bị tụt không?
Không. Xích giãn làm chiều cao nâng hụt đi một chút và hai bên lệch nhau, nhưng nó không gây tụt từ từ khi đang giữ tải. Càng tự tụt là chuyện của hệ thủy lực, xem bài càng nâng tự tụt khi đang giữ tải.

Có thể tự thay xích tại kho không?
Về thao tác thì không quá khó, nhưng đây là chi tiết chịu toàn bộ tải trên cao nên rủi ro khi làm sai rất lớn, nhất là khâu chọn đúng loại xích, căn chỉnh độ căng và kiểm tra puly. Với chi tiết an toàn dạng này, nên để người có nghề làm và kiểm tra lại.

Việt Cường kiểm tra và thay xích nâng

Việt Cường chuyên sửa chữa xe nâng điện, nhận kiểm tra độ giãn xích, đánh giá tình trạng puly và bạc đạn puly, thay xích theo cặp đúng chủng loại. Xưởng cũng làm hạng mục kiểm tra tổng thể khung nâng gồm bạc đạn khung, con lăn và các chốt xoay, vì các chi tiết này ảnh hưởng trực tiếp tới tuổi thọ xích.

Bạn cần kiểm tra xích nâng hoặc thấy dấu hiệu bất thường, hãy gọi 0908 557 122. Xem thêm các hạng mục bảo dưỡng khác tại trang dịch vụ sửa xe nâng, và lịch bảo dưỡng định kỳ ở bài bảo dưỡng và bảo trì xe nâng điện đúng cách.

Công Ty TNHH Xe Nâng Việt Cường, xưởng sửa chữa tại 856 Đỗ Mười (Quốc lộ 1A), P. Linh Xuân, TP.HCM.