Công Tắc Tơ Xe Nâng Điện: Dấu Hiệu Hỏng Và Cách Kiểm Tra

Công tắc tơ là chiếc rơ le lớn đóng cắt dòng điện chính cho motor, và nó là một trong những chi tiết hỏng nhiều nhất trên xe nâng điện. Tin tốt là nó rẻ hơn hẳn board và thường thay được trong buổi. Tin cần lưu ý là có một kiểu hỏng của nó khiến xe tự chạy khi không ai điều khiển, và đó là tình huống phải xử lý ngay.

Vì sao xe nâng điện cần công tắc tơ

Motor kéo của xe nâng rút dòng rất lớn, nhất là lúc khởi hành hoặc kéo tải nặng, thường tính bằng hàng trăm ampe. Không có công tắc cơ khí thông thường nào chịu nổi mức dòng đó, và cũng không thể kéo dây điện lớn như vậy lên tận bàn đạp hay cần số cho người lái thao tác trực tiếp.

Giải pháp là tách làm hai mạch. Mạch điều khiển dòng nhỏ chạy qua các công tắc, cần số, bàn đạp mà người lái chạm vào. Mạch động lực dòng lớn đi thẳng từ bình tới motor qua công tắc tơ. Khi bạn vào số, dòng nhỏ chỉ việc cấp điện cho cuộn hút của công tắc tơ, cuộn hút sinh từ trường kéo tiếp điểm đóng lại, và dòng lớn mới bắt đầu chảy.

Trên một xe nâng điện thường có vài công tắc tơ chứ không phải một: một cái đóng ngắt nguồn chính, một cặp cho chiều tiến và chiều lùi, đôi khi thêm một cái riêng cho motor bơm thủy lực. Biết được điều này giúp bạn khoanh vùng nhanh, bởi triệu chứng sẽ khác nhau tuỳ cái nào hỏng.

Vì sao tiếp điểm hỏng

Mỗi lần tiếp điểm tách ra trong lúc dòng lớn đang chảy, giữa hai mặt tiếp điểm xuất hiện một tia hồ quang. Tia lửa đó có nhiệt độ rất cao, làm bốc hơi một lượng kim loại cực nhỏ ở bề mặt. Một lần thì không đáng gì, nhưng nhân với hàng chục nghìn lần đóng cắt trong đời xe thì bề mặt tiếp điểm sẽ rỗ dần, phủ muội đen và mỏng đi.

Đây là hao mòn tự nhiên, không phải hỏng do dùng sai, nên công tắc tơ được xem là chi tiết tiêu hao có tuổi thọ. Điều bạn kiểm soát được là tốc độ hao mòn: thói quen đảo chiều tiến lùi liên tục khi xe chưa dừng hẳn làm tiếp điểm cắt dòng ở mức cao nhất, hao mòn nhanh hơn nhiều so với lái êm.

Ngoài tiếp điểm, cuộn hút cũng có thể hỏng. Cuộn dây bị ẩm, quá nhiệt hoặc đứt ngầm sẽ không tạo đủ lực kéo, tiếp điểm đóng không dứt khoát hoặc không đóng được. Lò xo nhả yếu đi cũng gây rắc rối vì tiếp điểm tách chậm, kéo dài thời gian hồ quang.

Bốn kiểu hỏng và triệu chứng đi kèm

Kiểu thứ nhất, tiếp điểm rỗ nhưng vẫn đóng được. Dòng qua được nhưng chập chờn, và vì lúc khởi hành motor đòi dòng lớn nhất nên xe giật một cái rõ rệt rồi mới đi. Đây là giai đoạn đầu, xe vẫn dùng được nhưng nên thay sớm. Hiện tượng giật cục nói kỹ ở bài xe nâng chạy giật cục, tăng ga không êm.

Kiểu thứ hai, cuộn hút không làm việc. Vào số mà không nghe tiếng đóng đặc trưng, xe hoàn toàn không nhúc nhích dù đèn báo vẫn sáng bình thường. Đây là kiểu dễ nhận nhất, và cũng hay bị nhầm với lỗi board. Xem thêm bài xe nâng điện không chạy, không di chuyển được.

Kiểu thứ ba, tiếp điểm dính cứng. Hồ quang làm nóng chảy bề mặt và hàn dính hai mặt tiếp điểm lại với nhau. Hậu quả là mạch động lực không cắt được nữa: xe có thể tiếp tục chạy dù đã buông ga, hoặc tự chạy ngay khi vừa bật khoá. Đây là tình huống nguy hiểm, phải ngắt nguồn chính và dừng xe ngay, không được dùng tiếp.

Kiểu thứ tư, đóng cắt liên tục. Nghe tiếng lách tách dồn dập khi vào số. Thường không phải lỗi bản thân công tắc tơ mà là điện áp cấp cho cuộn hút không đủ ổn định, hoặc bình đã yếu sụt áp mạnh khi có tải, khiến cuộn hút vừa hút xuống lại nhả ra.

Cách kiểm tra tại chỗ

Vài bước dưới đây làm được mà chưa cần tháo gì nhiều:

• Nghe: vào số trong lúc kho yên tĩnh, tiếng đóng phải là một tiếng cách dứt khoát. Không nghe gì, tiếng yếu ớt, hay tiếng lách tách dồn dập đều là bất thường.
• Nhìn bề mặt tiếp điểm: mở nắp che ra quan sát. Mặt tiếp điểm còn tốt thì phẳng và sáng, hỏng thì rỗ lỗ chỗ, phủ muội đen, hoặc mòn lõm rõ so với ban đầu.
• Đo điện áp cấp cho cuộn hút: khi vào số mà cuộn không có điện thì vấn đề nằm ở mạch điều khiển phía trước, không phải ở công tắc tơ. Đây là bước quan trọng để khỏi thay oan.
• Đo sụt áp qua tiếp điểm khi đang đóng: tiếp điểm tốt gần như không sụt áp. Sụt đáng kể nghĩa là điện trở tiếp xúc đã cao, tiếp điểm cần thay.
• Sờ nhiệt sau ca làm việc: công tắc tơ nóng hơn hẳn các cụm xung quanh là dấu hiệu tiếp điểm đang cản dòng.
• Kiểm tra tiếp điểm có dính không: tắt khoá rồi kiểm tra xem tiếp điểm đã tách ra chưa. Còn dính là phải dừng xe ngay.

Lưu ý an toàn khi thao tác: luôn ngắt nguồn chính trước khi chạm vào khoang điện, tháo trang sức kim loại, và dùng dụng cụ có tay cầm cách điện. Mạch động lực trên xe nâng có dòng đủ lớn để gây bỏng nặng khi chập, kể cả ở điện áp thấp.

Thay công tắc tơ: chọn đúng và tránh mấy sai lầm

Khi thay, có hai thông số phải khớp. Thứ nhất là điện áp cuộn hút, phải đúng với hệ thống điện của xe. Thứ hai là dòng định mức của tiếp điểm, phải bằng hoặc cao hơn loại cũ. Lắp loại có dòng thấp hơn sẽ hỏng rất nhanh vì tiếp điểm không chịu nổi.

Sai lầm phổ biến nhất là mài hoặc đánh giấy nhám mặt tiếp điểm cho sáng lại rồi dùng tiếp. Cách này có vẻ tiết kiệm nhưng thực tế làm hỏng lớp phủ dẫn điện đặc biệt trên bề mặt, sau khi mài thì tiếp điểm mòn nhanh hơn nhiều và nguy cơ dính cứng tăng lên.

Sai lầm thứ hai là thay công tắc tơ mà không tìm nguyên nhân đã làm nó hỏng sớm. Nếu cái cũ chỉ dùng được thời gian ngắn bất thường thì phía sau thường có chuyện khác: điện áp cuộn hút không ổn định, bình yếu, board điều khiển thời điểm đóng cắt sai, hoặc thói quen vận hành đảo chiều đột ngột. Không xử lý gốc thì cái mới cũng đi theo.

Sai lầm thứ ba là bỏ qua việc siết lại các đầu cáp động lực khi lắp. Đầu cáp lỏng ở chỗ dòng lớn sinh nhiệt rất nhanh, làm hỏng cả công tắc tơ mới lẫn đầu cáp.

Câu hỏi thường gặp về công tắc tơ xe nâng điện

Công tắc tơ dùng được bao lâu?
Không tính theo thời gian mà theo số lần đóng cắt, nên hai xe cùng tuổi có thể chênh nhau rất nhiều. Xe chạy trong kho nhỏ phải đảo chiều liên tục sẽ hao tiếp điểm nhanh hơn hẳn xe chạy đường dài trong nhà xưởng rộng.

Nghe tiếng đóng bình thường mà xe vẫn không chạy thì sao?
Tiếng đóng chỉ chứng minh cuộn hút làm việc, không chứng minh tiếp điểm còn dẫn điện tốt. Bước tiếp theo là đo sụt áp qua tiếp điểm khi đang đóng, và kiểm tra tiếp phía motor cùng board.

Xe tự chạy khi bật khoá, có phải lỗi công tắc tơ không?
Rất có thể, đó là dấu hiệu điển hình của tiếp điểm hàn dính. Cũng có thể do board hỏng phần điều khiển. Dù nguyên nhân nào thì việc cần làm ngay giống nhau: ngắt nguồn chính, không dùng xe, gọi kỹ thuật.

Thay công tắc tơ có cần cài đặt lại gì không?
Với hầu hết các dòng thì không, đây là chi tiết thay thế cơ khí điện thuần tuý. Một số dòng đời mới có giám sát trạng thái tiếp điểm qua board thì cần kiểm tra lại mã lỗi sau khi thay, xem bài đèn cảnh báo trên xe nâng điện.

Việt Cường kiểm tra và thay công tắc tơ

Việt Cường chuyên sửa chữa xe nâng điện, có xưởng riêng làm cả phần board công suất nên khi kiểm tra công tắc tơ, chúng tôi kiểm tra luôn mạch điều khiển cấp điện cho nó. Đây là điểm quan trọng, vì công tắc tơ hỏng sớm bất thường thường bắt nguồn từ phía board hoặc từ nguồn điện chứ không phải tự nó.

Xe của bạn có dấu hiệu vào số không nghe tiếng đóng, giật cục lúc khởi hành, hoặc nghiêm trọng hơn là tự chạy, hãy gọi 0908 557 122. Với trường hợp xe tự chạy, hãy ngắt nguồn chính và giữ nguyên hiện trạng cho tới khi kỹ thuật tới. Xem thêm bài sửa chữa board xe nâng điện và các hạng mục tại trang dịch vụ sửa xe nâng.

Công Ty TNHH Xe Nâng Việt Cường, xưởng sửa chữa tại 856 Đỗ Mười (Quốc lộ 1A), P. Linh Xuân, TP.HCM.