Càng Nâng Tự Tụt Khi Đang Giữ Tải: Rò Ở Trong, Không Phải Ở Ngoài

Nâng pallet lên cao, buông cần điều khiển ra, rồi vài phút sau quay lại thấy càng đã hạ xuống một đoạn dù không ai đụng vào. Kiểu hỏng này khác hẳn chảy dầu thông thường vì gầm xe vẫn khô ráo, không có vũng dầu nào để mà thấy. Bài này chỉ cách tự kiểm tra mức tụt, phân biệt lỗi ở xy lanh với lỗi ở van, và vì sao không nên để xe làm việc tiếp trong tình trạng đó.

Rò trong khác rò ngoài thế nào

Hệ thủy lực nâng giữ được tải trên cao nhờ một nguyên tắc đơn giản: dầu bị nhốt kín phía dưới piston, mà dầu thì gần như không nén được, nên tải cứ đứng yên ở đó. Muốn càng tụt xuống thì phải có dầu thoát ra khỏi khoang bị nhốt đó.

Dầu thoát ra ngoài trời, chảy xuống nền, thì gọi là rò ngoài. Kiểu này dễ phát hiện vì có vũng dầu dưới gầm, ống dẫn ướt nhèm, và mức dầu trong thùng vơi dần. Cách xử lý nói kỹ ở bài xe nâng bị chảy dầu thủy lực.

Còn khi càng tụt mà gầm xe vẫn khô, mức dầu trong thùng không hề vơi, thì dầu không đi đâu mất cả. Nó chỉ lách qua một khe hở nào đó bên trong hệ thống rồi chảy ngược về thùng theo đường hồi. Đó là rò trong, và vì không để lại dấu vết nào nhìn thấy được nên nhiều người cứ nghĩ xe không sao, cho tới lúc mức tụt đủ lớn để thành nguy hiểm.

Có ba chỗ dầu hay lách qua: phốt trên piston của xy lanh nâng, con trượt trong van điều khiển, và van giữ tải. Ba chỗ này cho ra ba kiểu tụt hơi khác nhau, và đó chính là manh mối để khoanh vùng.

Tụt bao nhiêu thì gọi là bất thường

Không có con số chung cho mọi loại xe, vì mỗi hãng và mỗi đời máy quy định một ngưỡng riêng trong tài liệu kỹ thuật của họ. Điều đáng nói là một mức tụt rất nhỏ vẫn nằm trong giới hạn cho phép ở hầu hết các dòng xe, nên thấy càng nhích xuống vài milimét sau thời gian dài thì chưa cần lo.

Cách tự kiểm tra tại kho khá đơn giản. Nâng một tải quen thuộc lên độ cao ngang tầm mắt, tắt máy hoặc buông hẳn cần điều khiển, rồi lấy phấn hoặc băng dính đánh dấu vị trí mép càng trên khung nâng. Canh đúng mười phút rồi đo lại khoảng cách càng đã đi xuống. Làm lại phép thử này định kỳ và ghi lại kết quả, bạn sẽ có thứ quan trọng hơn cả con số tuyệt đối, đó là xu hướng: lần đo tháng này tụt nhiều hơn hẳn tháng trước nghĩa là chỗ rò đang rộng ra.

Muốn biết ngưỡng cho phép chính xác của chiếc xe bạn đang dùng thì tra tài liệu theo đúng đời máy, hoặc hỏi đơn vị sửa chữa để họ kiểm tra bằng thiết bị đo áp suất. Đừng lấy con số của một dòng xe khác áp vào, vì tải trọng và đường kính xy lanh khác nhau sẽ cho ngưỡng khác nhau.

Một điểm dễ nhầm cần loại trừ trước: dầu nguội đặc hơn dầu nóng. Đo lúc xe vừa khởi động khi dầu còn nguội sẽ cho kết quả tụt ít hơn so với đo giữa ca lúc dầu đã nóng lên. Muốn so sánh giữa các lần đo thì phải đo trong điều kiện giống nhau.

Phốt piston xy lanh nâng, thủ phạm phổ biến nhất

Bên trong xy lanh nâng, piston chia lòng ống thành hai khoang, và vòng phốt quanh piston có nhiệm vụ không cho dầu lách từ khoang này sang khoang kia. Phốt là chi tiết cao su chịu áp suất cao và ma sát liên tục, nên hao mòn theo thời gian là chuyện tất nhiên.

Khi phốt đã chai cứng, nứt hoặc mòn mất độ căng, dầu bắt đầu lọt qua khe giữa piston và thành xy lanh. Tải càng nặng thì áp suất càng cao, dầu lọt càng nhanh. Đây chính là dấu hiệu nhận biết đặc trưng của nhóm này: tụt rõ khi có tải nặng, gần như không tụt khi càng không tải hoặc tải nhẹ.

Thành xy lanh bị xước dọc cũng gây hậu quả tương tự dù phốt còn tốt, vì vết xước tạo thành một rãnh cho dầu chảy qua. Vết xước thường sinh ra do bụi bẩn lọt vào theo cần piston khi vòng chắn bụi ở đầu xy lanh đã rách, hoặc do dầu thủy lực bẩn mang theo mạt kim loại.

Chi tiết đáng chú ý là hai nguyên nhân này có quan hệ nhân quả với nhau. Vòng chắn bụi rách để bụi lọt vào, bụi làm xước thành xy lanh, thành xy lanh xước lại cắt hỏng phốt nhanh hơn. Vì vậy khi mở xy lanh ra sửa, thay mỗi bộ phốt mà bỏ qua vết xước thì chỉ vài tháng sau bệnh cũ quay lại.

Van điều khiển và van giữ tải rò trong

Van điều khiển là cụm có các cần gạt mà người lái thao tác để nâng, hạ, nghiêng khung. Bên trong mỗi đường là một con trượt di chuyển trong lòng van, và khe hở giữa con trượt với thân van được chế tạo rất khít. Sau nhiều năm, khe hở đó rộng ra do mài mòn, dầu bắt đầu lọt qua ngay cả khi cần đã về vị trí giữa.

Kiểu rò này có một dấu hiệu riêng: tốc độ tụt thay đổi theo áp suất trong hệ thống, và đường dầu hồi vẫn có dầu chảy về thùng ngay cả lúc xy lanh đứng yên. Thân van làm việc lâu ở tình trạng đó cũng ấm lên bất thường so với các cụm xung quanh, vì dầu chảy qua khe hẹp sinh nhiệt.

Van giữ tải nằm ngay gần chân xy lanh, có nhiệm vụ khoá dầu lại không cho chảy ngược khi hệ thống mất áp. Van này bị kẹt do một hạt bẩn chèn vào bề mặt côn, hoặc lò xo yếu đi, sẽ không đóng kín được nữa. Dấu hiệu nhận ra là xe tụt nhiều hơn hẳn khi tắt máy so với lúc máy vẫn nổ, bởi khi bơm còn chạy thì áp suất được bù liên tục, che bớt hiện tượng.

Tin tương đối dễ chịu là trường hợp van kẹt bởi hạt bẩn thường chỉ cần tháo ra vệ sinh sạch và thay vòng làm kín là xử lý được, không phải thay cả cụm van.

Cách tách bạch xy lanh với van

Biết bệnh nằm ở xy lanh hay ở van quyết định rất nhiều tới chi phí và thời gian sửa, nên đây là bước đáng làm cẩn thận. Có mấy cách phân biệt theo mức độ từ dễ tới khó:

• So sánh có tải với không tải: chỉ tụt khi tải nặng thì nghiêng về phốt piston; tụt cả khi tải nhẹ thì nghiêng về van.
• So sánh lúc máy nổ với lúc tắt máy: tắt máy tụt nhanh hơn hẳn là dấu hiệu của van giữ tải.
• Quan sát đường dầu hồi: xy lanh đứng yên mà đường hồi vẫn có dầu về thùng thì rò nằm trong cụm van, không phải trong xy lanh.
• Sờ nhiệt các cụm sau ca làm: chỗ nào ấm hơn hẳn là chỗ dầu đang lách qua khe hẹp.
• Khoá riêng đường ống về phía xy lanh: việc này cần thợ có nghề và dụng cụ phù hợp. Nếu cô lập xy lanh mà nó vẫn tụt thì lỗi nằm ở xy lanh, còn hết tụt thì lỗi nằm phía van.

Phép thử cuối cùng cho kết quả chắc chắn nhất, nhưng cần làm đúng quy trình vì hệ thủy lực đang mang tải là nơi tích trữ rất nhiều năng lượng. Đừng tự tháo ống khi càng vẫn đang treo tải trên cao.

Vài nguyên nhân ít gặp nhưng vẫn nên loại trừ

Dầu thủy lực dùng quá lâu bị loãng ra do nhiệt và lẫn tạp chất sẽ lọt qua các khe hở dễ hơn dầu còn tốt. Trường hợp này hiếm khi là nguyên nhân duy nhất, nhưng nó làm mọi vấn đề rò trong nặng thêm, và thay dầu đúng loại có thể giảm rõ mức tụt. Dùng sai độ nhớt, chẳng hạn đổ loại loãng hơn khuyến cáo của hãng cho dễ mua, cũng cho ra hậu quả tương tự.

Khí lọt vào hệ thống làm càng tụt kiểu giật cục chứ không đều đặn, thường kèm tiếng bơm kêu rít và cần điều khiển rung. Khí thường vào qua đường hút của bơm khi mức dầu trong thùng quá thấp hoặc gioăng đường hút hở.

Cuối cùng là chuyện đơn giản nhất mà thỉnh thoảng vẫn gặp: cần điều khiển không tự trả về hết vị trí giữa do lò xo hồi yếu hay cơ cấu bị kẹt bẩn. Người lái tưởng đã buông tay ra là van đóng, thực tế van vẫn hé mở một chút. Kiểm tra bằng mắt xem cần có về đúng vị trí giữa không là xong, mất chưa tới một phút.

Vì sao không nên để xe làm việc tiếp

Càng tụt là hỏng hóc thuộc nhóm an toàn, không phải nhóm tiện nghi. Một pallet hàng nặng đang treo trên cao mà từ từ hạ xuống trong lúc có người đứng bên dưới hoặc đang xếp hàng lên kệ là tình huống nguy hiểm thật sự, nhất là khi mức tụt tăng dần theo thời gian mà không ai để ý.

Rủi ro còn nằm ở chỗ hỏng hóc dạng này luôn nặng dần chứ không tự dừng lại. Phốt đã mòn thì dầu lọt qua ngày một nhiều, mà dầu lọt qua với áp suất cao lại tiếp tục bào mòn chính chỗ đó rộng thêm. Xử lý sớm lúc mức tụt còn nhỏ thường chỉ cần thay bộ phốt, để lâu tới lúc thành xy lanh đã xước sâu thì phải doa lại hoặc thay cả xy lanh, chi phí chênh nhau khá nhiều.

Trong lúc chờ sửa, có vài việc nên làm: hạ hết tải xuống thấp mỗi khi rời xe, không đỗ xe trong tình trạng càng còn treo hàng, và tuyệt đối không để ai đi lại hay làm việc dưới càng đang mang tải. Đây là nguyên tắc đúng với mọi xe nâng, nhưng với chiếc xe đang tụt thì thành bắt buộc.

Câu hỏi thường gặp về càng nâng tự tụt

Càng tụt mà gầm xe không có dầu, vậy có phải hệ thủy lực vẫn ổn không?
Không. Gầm khô chỉ chứng minh không có rò ra ngoài. Dầu vẫn có thể lách qua khe hở bên trong rồi về thùng, và đó chính là dạng rò gây tụt càng phổ biến nhất.

Chỉ tụt khi chở nặng, còn hàng nhẹ thì không, có cần sửa không?
Có, vì đó là dấu hiệu điển hình của phốt piston đã mòn. Áp suất cao mới đủ đẩy dầu qua khe hở, nên tải nhẹ chưa lộ ra. Khe hở đó sẽ rộng dần cho tới lúc tải nhẹ cũng tụt.

Thay dầu thủy lực mới có hết tụt không?
Chỉ đỡ chứ không hết, và chỉ khi nguyên nhân có phần do dầu quá cũ hoặc sai độ nhớt. Phốt đã mòn hay thành xy lanh đã xước thì thay dầu không giải quyết được, cần mở ra sửa đúng chỗ.

Sửa xy lanh nâng mất bao lâu?
Tuỳ tình trạng bên trong. Chỉ thay bộ phốt thì thường xong trong ngày. Nếu thành xy lanh đã xước sâu phải gia công lại hoặc phải đặt xy lanh thay thế thì lâu hơn, phụ thuộc đời máy và nguồn phụ tùng.

Xe nâng tay thủy lực cũng bị tụt càng, có giống không?
Cơ chế giống nhau ở chỗ đều do dầu lọt qua khe hở bên trong, nhưng kết cấu đơn giản hơn nhiều nên việc sửa cũng nhẹ hơn. Xem thêm ở bài sửa xe nâng tay.

Việt Cường kiểm tra và sửa hệ thủy lực nâng

Việt Cường chuyên sửa chữa xe nâng điện, nhận kiểm tra mức tụt càng, xác định rò nằm ở xy lanh hay ở cụm van, thay phốt và làm lại xy lanh nâng. Kỹ thuật kiểm tra tận nơi tại kho của bạn, những phần cần gia công thì đưa về xưởng xử lý.

Bạn thấy càng xe tụt bất thường, hãy gọi 0908 557 122. Trước khi gọi, nếu làm được phép thử đánh dấu và canh mười phút nói ở trên rồi cho biết mức tụt cùng với việc xe tụt nhiều hơn lúc máy nổ hay lúc tắt máy, kỹ thuật sẽ chuẩn bị đúng phụ tùng ngay từ đầu. Các hạng mục khác xem tại trang dịch vụ sửa xe nâng. Phần càng nâng bị mòn, cong hay nứt là chuyện khác, xem bài càng nâng xe nâng bị mòn, cong, nứt.

Công Ty TNHH Xe Nâng Việt Cường, xưởng sửa chữa tại 856 Đỗ Mười (Quốc lộ 1A), P. Linh Xuân, TP.HCM.